Erzurum Tarihi
Theodosiopolis’ten Erzurum’a: kale, medrese ve tabyalarla örülü binlerce yıllık bir şehir.
Erzurum, Anadolu’nun doğu kapısıdır. İran’dan, Kafkasya’dan ve Karadeniz’den gelen yolların buluştuğu bu yüksek ovada kurulan şehir; yüzyıllar boyunca hem İpek Yolu kervanlarının konak yeri hem de doğudan gelen orduları karşılayan bir serhat kalesi oldu.
Adının hikâyesi
Şehrin bilinen ilk adı, Bizans döneminden kalan Theodosiopolis’tir. Ermeni kaynakları şehre Karin, Arap kaynakları Kālīkalā (Kalikala) der. Bizans’ın bölgedeki ticaret merkezi Arzen 1048–1049’daki Selçuklu akınlarında yıkılınca halkı Theodosiopolis’e yerleşti ve şehir “Rum diyarındaki Arzen” anlamında Arzan-ar-Rum / Erzen-i Rum diye anılmaya başlandı. Bu ad zamanla bugünkü Erzurum’a dönüştü.
İlk çağlar
Erzurum Ovası’ndaki Karaz, Pulur ve Güzelova höyükleri, bölgede M.Ö. 4. binyıla uzanan yerleşimlerin varlığını gösterir. Ova, sırasıyla Hurri-Urartu çevresinin, Perslerin, Helenistik krallıkların ve Roma’nın etki alanında kaldı.
Theodosiopolis: Bizans’ın sınır kalesi
Roma İmparatorluğu’nun bölünmesinin ardından bölge Bizans ile Sasaniler arasında paylaşıldı. Bizans, yeni sınırını korumak için 5. yüzyılın başlarında burada surlarla çevrili bir kale-şehir kurdu ve İmparator Theodosius’un adını verdi. (Kaynaklar kuruluş için 387 ile 422 arasında farklı yıllar verir.) Şehir bundan sonraki altı yüzyıl boyunca Bizans, Sasani ve İslam ordularının en çok el değiştirdiği yerlerden biri oldu.
Arap fetihleri ve Bizans’ın geri dönüşü
Şehir 700–701 yıllarında Emevîlerin eline geçti ve uzun süre Kālīkalā adıyla İslam dünyasının kuzey sınır kalelerinden biri oldu. Bizans şehri 10. yüzyılda yeniden ele geçirdi (931 ve 949’daki seferler); 1018’de İmparator II. Basileios döneminde surlar yeniden yapıldı.
Saltuklular: Anadolu’nun ilk Türk beyliklerinden
1071 Malazgirt Zaferi’nin ardından Sultan Alp Arslan, Erzurum ve çevresini komutanlarından Ebu’l-Kasım Saltuk Bey’e verdi. Böylece Erzurum, Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliklerinden Saltukluların merkezi oldu. Beylik yaklaşık 130 yıl boyunca şehri yönetti; Ulu Cami, Kale içindeki Tepsi Minare ve Kale Mescidi, Üç Kümbetler bu dönemin eserleridir.
| Hükümdar | Hüküm süresi | Not |
|---|---|---|
| I. Saltuk (Emir Saltuk) | 1071 – 1102 | Beyliğin kurucusu |
| Ali | 1102 – 1124 | |
| Ebu’l-Muzaffer Gazi | 1124 – 1132 | Tepsi Minare bu dönemde yapıldı |
| İzzeddin II. Saltuk | 1132 – 1168 | Beyliğin en parlak dönemi |
| Nasıruddin Muhammed | 1168 – 1191 | Ulu Cami’yi yaptırdı (1179) |
| Melike Mama Hatun | 1191 – 1200 | Anadolu’da devlet yöneten ilk Türk kadın hükümdarlardan; Tercan’daki Mama Hatun Kümbeti ve Kervansarayı |
| Alaeddin Muhammed | 1200 – 1202 | Beyliğin son hükümdarı |
Selçuklu, Moğol ve İlhanlı dönemi
Anadolu Selçuklu Sultanı II. Süleymanşah 1201–1202’de Erzurum’u Selçuklu topraklarına kattı. Şehir, Anadolu ile İran arasındaki ticaretin en önemli duraklarından biri olarak büyüdü. 1242’de Baycu Noyan komutasındaki Moğol ordusu şehri kuşatıp aldı; ardından Erzurum İlhanlı yönetimine girdi. Bu dönemde yapılan Yakutiye Medresesi (1310) ile Çifte Minareli Medrese, Erzurum’u bölgenin ilim merkezi yaptı.
İlhanlıların dağılmasından sonra şehir; Eretnalılar, Çobanoğulları, Karakoyunlular, Akkoyunlular ve Safevîler arasında el değiştirdi. Uzun süren savaşlar ve el değiştirmeler bu dönemde şehrin nüfusunu ve ticaretini azalttı.
Osmanlı dönemi: Doğu’nun eyalet merkezi
Yavuz Sultan Selim’in 1514 Çaldıran Zaferi’nin ardından Erzurum Osmanlı topraklarına katıldı ve Erzurum Eyaleti’nin merkezi oldu. Şehir, İran seferlerinde ordunun toplanma ve ikmal üssü olarak kullanıldı. Kanuni döneminde Rüstem Paşa Bedesteni (Taşhan), 1562’de Lala Mustafa Paşa Camii yapıldı. 17. yüzyılın başında Erzurum Beylerbeyi Abaza Mehmed Paşa, Genç Osman’ın öldürülmesinin ardından isyan etti; isyan ancak 1628’de sona erdi.
Ünlü seyyah Evliya Çelebi 17. yüzyılda Erzurum’u ziyaret ederek şehrin kalesini, çarşılarını ve sert kışını ayrıntılı biçimde anlatmıştır.
Rus savaşları ve tabyalar
19. yüzyılda Osmanlı-Rus savaşları Erzurum’u doğrudan etkiledi. 1828–1829 savaşında Rus ordusu şehre girdi; Erzurum, Edirne Antlaşması ile aynı yıl geri verildi. Bu deneyimden sonra şehrin çevresi, Aziziye ve Mecidiye başta olmak üzere tabyalarla çevrildi. 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda (93 Harbi) Kasım 1877’de Aziziye Tabyası’nı ele geçiren Rus birliklerine karşı Erzurum halkı, kadın-erkek, eline geçen silahla tabyaya koşarak tabyayı geri aldı; Nene Hatun bu direnişin simgesi oldu. Savaşın sonunda Şubat 1878’de imzalanan ateşkesle şehir bir süre Rus işgalinde kaldı ve antlaşmayla geri alındı.
Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş
Birinci Dünya Savaşı’nda Kafkas Cephesi’ndeki ağır kayıpların ardından Erzurum 16 Şubat 1916’da Rus ordusu tarafından işgal edildi. 1917 Rus Devrimi’nden sonra Rus birlikleri çekilirken şehri Ermeni çetelerine bıraktı ve halk ağır acılar yaşadı. Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki Türk ordusu 12 Mart 1918’de Erzurum’u kurtardı. 12 Mart, o günden bu yana Erzurum’un Kurtuluş Günü olarak kutlanır.
Millî Mücadele’nin beşiği
Mustafa Kemal Paşa 3 Temmuz 1919’da Erzurum’a geldi; 23 Temmuz – 7 Ağustos 1919’da toplanan Erzurum Kongresi’nde “millî sınırlar içinde vatanın bölünmezliği” ilk kez ilan edildi. Erzurum, Millî Mücadele boyunca doğu cephesinin merkezi olarak kaldı.
Kronoloji
- M.Ö. 4. binyılİlk yerleşimler
Erzurum Ovası’ndaki Karaz ve Pulur höyüklerinde Erken Tunç Çağı yerleşimleri.
- 5. yüzyıl başıTheodosiopolis
Bizans, şehri surlarla çevirerek İmparator Theodosius’un adını verdi.
- 700–701Emevî fethi
Şehir Kālīkalā adıyla İslam dünyasının sınır kalelerinden biri oldu.
- 949Bizans’ın geri dönüşü
Bizans şehri yeniden ele geçirdi; 1018’de surlar onarıldı.
- 1071Saltuklu Beyliği
Malazgirt Zaferi’nin ardından Erzurum, Anadolu’nun ilk Türk beyliklerinden Saltukluların merkezi oldu.
- 1179Ulu Cami
Saltuklu hükümdarı Nasıruddin Muhammed, şehrin en eski camilerinden Ulu Cami’yi yaptırdı.
- 1201–1202Anadolu Selçukluları
II. Süleymanşah Erzurum’u Selçuklu topraklarına kattı.
- 1242Moğol kuşatması
Baycu Noyan komutasındaki Moğol ordusu şehri ele geçirdi.
- 1310Yakutiye Medresesi
İlhanlı hükümdarı Olcaytu döneminde Hoca Cemaleddin Yakut tarafından yaptırıldı.
- 1514Osmanlı dönemi
Çaldıran Zaferi’nin ardından Osmanlı topraklarına katılan Erzurum, eyalet merkezi oldu.
- 1562Lala Mustafa Paşa Camii
Klasik Osmanlı mimarisinin Doğu Anadolu’daki seçkin örneği yapıldı.
- 1829Kısa süren Rus işgali
Edirne Antlaşması ile aynı yıl geri verildi; ardından tabyalar yapıldı.
- Kasım 1877Aziziye savunması
93 Harbi’nde Erzurum halkı Aziziye Tabyası’nı geri aldı; Nene Hatun destanı.
- 16 Şubat 1916Rus işgali
Birinci Dünya Savaşı sırasında Erzurum Rus ordusu tarafından işgal edildi.
- 12 Mart 1918Erzurum’un Kurtuluşu
Kâzım Karabekir Paşa komutasındaki Türk ordusu şehri kurtardı.
- 1919Erzurum Kongresi
23 Temmuz – 7 Ağustos: Mustafa Kemal Paşa başkanlığında Millî Mücadele’nin temel kararları alındı. Ayrıntılar
- 1939Demiryolu
Demiryolu Erzurum’a ulaştı; tarihî gar binası hizmete girdi.
- 1957Atatürk Üniversitesi
Doğu Anadolu’nun ilk üniversitesi kuruldu.
- 2010Erzurum Teknik Üniversitesi
Şehrin ikinci devlet üniversitesi kuruldu.
- 2011Universiade
Dünya Üniversiteler Kış Oyunları Erzurum’da yapıldı; 2017’de EYOF, 2024’te Deaflympics izledi.
“Dadaş” ne demek?
Erzurumlulara verilen “Dadaş” adı; ağabey, kardeş ve yiğit anlamlarını birlikte taşır. Serhat şehrinde yüzyıllarca süren savunma geleneğinden gelen bu ad, misafirperverliği, sözüne bağlılığı ve memleket sevgisini anlatır; bugün Erzurumluların ortak kimliği hâline gelmiştir.
Kültür ve ilim merkezi
Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde Erzurum’da kurulan medreseler, camiler ve tekkeler şehri bölgenin ilim ve kültür merkezi yaptı. 18. yüzyılda Erzurumlu İbrahim Hakkı Hazretleri’nin Marifetname’si bu geleneğin en tanınmış ürünüdür. Cumhuriyet döneminde bu rol, Atatürk Üniversitesi ve Erzurum Teknik Üniversitesi ile sürmektedir.
Ek kaynaklar: Erzurum (Wikipedia); Saltukids (Wikipedia). Kuruluş yılı gibi kaynaklar arasında farklılık gösteren tarihler yaklaşık olarak verilmiştir.
Kaynak: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Erzurum Turizm Rehberi. Metinler bu kaynaktan özetlenerek kendi cümlelerimizle yazılmıştır.
Memleketimiz için yapılan her çalışmaya ortak olun: burs, gönüllülük ya da bağış.